Stromingen

Rationalisme (1900-1920)

Het rationalisme is een reactie op de neo-stijlen van eind 19e eeuw. Basis voor deze stroming zijn de denkbeelden van Semper en E.E. Viollet-le-Duc. Uitgangspunt voor de ontwerpen zijn de vanuit functionele invalshoek ontworpen plattegronden.

Het materiaalgebruik bestaat uit metselwerk, aangevuld met natuursteen, ijzeren constructie-elementen en betonnen balken. De constructie is zichtbaar. Het dragend karakter van bijvoorbeeld muren en bogen wordt benadrukt. Regelmaat en eenheid worden belangrijk gevonden.

De Amsterdamse School (1910-1940)

Door Jan Gratama geïntroduceerde term voor de expressionistische stroming die een reactie is op het sobere Rationalisme. Het plastische gevelbeeld bepaalt het ontwerp. Traditionele materialen als baksteen, dakpannen, riet, en hout worden toegepast. Er wordt voor de constructie al wel gebruik gemaakt van gewapend beton, maar dit materiaal is niet zichtbaar. Door deze nieuwe constructie mogelijkheden worden brede horizontale ramen mogelijk. De horizontale lijn is dan ook een van de belangrijkste kenmerken. De ramen hebben een kleine negge of liggen in het vlak van de gevel. Ook komt de paraboolvorm regelmatig voor. In de projecten worden vaak beeldhouwwerken van onder andere Hendrik van der Eijnde en Hildo Krop opgenomen. Michel de Klerk wordt als belagrijkste architect van de stroming beschouwd. Mede door zijn vroege overlijden duurde de bloeiperiode van de Amsterdamse School niet erg lang.

De Stijl (1917-1931)

Kunst en architectuur stroming met een abstracte en geometrische vormgeving. De ontwerpen bestaan uit een orthogonale ruimtelijke compositie van vlakken en balken. Dit wordt ook wel neo-plasticisme genoemd. De structuur van de materialen moest niet herkenbaar zijn, dit wordt ook wel dematerialisering genoemd. Het kleurgebruik bestaat uit de primaire kleuren rood, blauw en geel en zwart, wit en grijs. Doelmatigheid stond centraal, monumentaliteit was niet van belang. Er werden kubistische gebouwen met platte daken gerealiseerd. De Stijl werd in 1917 opgericht door V. Húsàr, A. Kok en Theo van Doesburg. De groep architecten en kunstenaars brachtten van 1917 tot en met 1928 het tijdschrift De Stijl uit.

Functionalisme (1920-1970)

Een zakelijke vormgeving die de functionele elementen van gebouwen benadrukt staat centraal. Het idee van Louis Henry Sullivan (1856-1924) dat de vorm de functie moet volgen werd toegepast. Vanuit het programma werden efficiënte plattegronden ontwikkelt. Er wordt gebruik gemaakt van nieuwe materialen als gewapend beton en staal. Ook worden nieuwe bouwmethoden als montagebouw toegepast. Standaardisatie werd belangrijk. Het gebruik van overstekken, grote glazen puien en repetitie van elementen zijn kenmerkend voor deze stroming. Er worden voor het eerst grootschalige hoogbouw projecten gerealiseerd.

De architecten van deze stromingen organiseerden zich in het Congrès Internationaux d´Architecture Moderne (CIAM). In Nederland waren de architecten georganiseerd in De 8, Opbouw en Groep 32. Andere namen voor deze stroming zijn de International Style en Het Nieuwe Bouwen.

In de stedenbouw worden de functies wonen, werken en recreatie van elkaar gescheiden. Het dorp Nagele en de wijken Pendrecht, Hoogvliet en Omoord bij Rotterdam en de Bijlmermeer in Amsterdam zijn voorbeelden van moderne, functionalistische wijken.

Traditionalisme (1930-1955)

Ook wel Delftse School genoemd. Stroming die de traditionele plattelandsarchitectuur wil behouden. Belangrijke kenmerken zijn dan ook het gebruik van baksteen en hellende daken. Vooral door de invloed van Granpré Molière, die hoogleraar aan de Hogeschool in Delft was, werd dit een belangrijke stroming. Rijksbouwmeester Friedhof ontwierp een reeks ministeries in traditionele baksteenarchitectuur.

De traditionele architectuur in Scandinavië van Ragnar Östberg (1866-1945) en Asplund gold voor enkele architecten als voorbeeld. Inspiratiebron was ondermeer het bakstenen stadhuis in Stockholm van de eerste architect met zijn kenmerkende toren (1911-1923).

Er zijn vooral woningen en kerkgebouwen in deze stijl gerealiseerd. Bijvoorbeeld de nieuwe plaatsen in de Wieringermeerpolder en Noordoostpolder en diverse tuindorpen zijn volgens de ideeën van het traditionalisme gebouwd.

De Bossche School (1945 - 1970)

Stroming die ontstaat uit de Delftse School. Centraal figuur in deze stroming is priester en architect Dom van der Laan (1904-1991), die het Plastisch getal introduceerde.

Deze verhoudingsleer ontwikkelde hij door verheffing van de wiskundige formule van de Gulden Snede tot de derde macht. De wiskundige formule hiervoor is: Breedte/Lengte = Lengte/Hoogte = Hoogte/(Lengte+Breedte). Dit leidt tot de reeks verhoudingen 1:1, 3:4, 4:7, 3:7, 1:3 en 1:4. De wanddikte is de kleinste eenheid in deze reeks. Hans van der Laan ontwikkelde een "abacus" en "morphotheek", waarin deze verhoudingen tot uitdrukking komen. De "abacus" bestaat uit een reeks van 38 staafjes. De "morphotheek" bestaat uit blokken, staven, platen en blanke vormen.

Structuralisme (1959-1990)

De groep architecten van deze stroming wordt ook wel de Forum-groep genoemd naar het gelijknamige tijdschrift. Zij verzetten zich tegen de ideeën van het Nieuwe Bouwen, die volgens hen resulteren in te eenvormige en te grootschalige, anonieme gebouwen. Ze hebben meer aandacht voor de maatschappelijke effecten van het ontwerp.

Kenmerken van het structuralisme zijn dat de gebouwen zijn opgebouwd uit een aantal, veelal dezelfde, kleinere eenheden. De kleinste eenheden zijn terug te voeren op de menselijke maat. De gebouwen hebben vaak een opbouw die doet denken aan een soort dorp of kleine stad. De projecten hebben meestal een decentrale opbouw, collectieve ruimtes en meerdere ingangen. De constructie is vaak zichtbaar. De projecten zijn vaak voorbereid op toekomstige uitbreidingen, dit kan door meer dezelfde elementen aan het gebouw te koppelen. De kubusvorm wordt veel gebruikt in het structuralisme. Architecten als Aldo van Eyck en Piet Blom laten zich inspireren door primitieve culturen.

Voor de repeterende bouwdelen waren prefab betonelementen geschikt. Ze werden dan ook veelvuldig toegepast. Zo zijn de betonnen daken van het Burgerweeshuis van Aldo van Eyck uit prefab beton elementen gemaakt.

Organisch bouwen (1925-heden)

Expressionistische stroming die zich net als het Structuralisme afkeert van het Functionalisme. Basis van deze stroming is de architectuur van de antroposofische beweging en Jugendstil.

De antroposofische beweging werd geleid door Rudolf Steiner (1861-1925). Hoofdkwartier van deze beweging is het Goetheanum met bijgebouwen op een heuvel in het Zwitserse Dornach. Het eerste Goetheanum (1913-1920) werd door een brand in 1922 verwoest. Het tweede Goetheanum (1923-1928) bevat veel vormen die later in de organische architectuur werden overgenomen. De gefaceteerde vormen en de aan een bovenhoek afgeschuinde ramen werden later door onder meer Alberts & Van Huut veel toegepast.

Eigenschappen van deze stroming zijn een plastische vormgeving, het gebruik van natuurlijke materialen, zoals baksteen en hout, aan de natuur ontleende vormen, milieubewust bouwen en integratie met de omgeving. Er wordt onder meer gebruik gemaakt van de Gulden Snede (formule: Breedte/Lengte=Lengte/(Breedte+Lengte)). De vijfhoek is een veel gebruikte vorm. In de projecten worden de reeks regenboogkleuren, dus geen zwart, grijs en wit, toegepast. In het ontwerpproces boetseren sommige architecten, soms met de opdrachtgevers, maquettes van klei.

Hoewel in Nederland vanaf 1925 enkele kleine projecten als woonhuizen zijn gerealiseerd, is de antroposofische stroming pas goed doorgebroken met een aantal spraakmakende projecten van Alberts en Van Huut.

High Tech (1970-1990)

Stroming die breekt met de bouwtraditie. Het idee van High Tech is dat de onderdelen van de gebouwen zoveel mogelijk in de fabriek worden geprefabriceerd. De gebouwen zijn vaak totaalkunstwerken waarbij ook meubels en voorzieningen voor de infrastructuur worden ontworpen. De installaties en constructie van de gebouwen worden als een soort ornament of sculptuur aan de buitenzijde geplaatst. Hierdoor krijgen de gebouwen het uiterlijk van een machine. Het argument is dat er binnen een grote flexibele lege ruimte overblijft. De gebruikte materialen zijn vooral staal, RVS, aluminium en glas. In de projecten worden regelmatig in felle kleuren geschilderde tui-constructies, vakwerkliggers, ruimtevakwerken en raatliggers toegepast.

Het Centre Pompidou in Parijs (1977), het kantoorgebouw voor de Lloyds of London (1986) zijn een paar belangrijke gebouwen die gerealiseerd zijn in deze stijl. De stroming is van oorsprong vooral Brits met architecten als Nicholas Grimshaw, Norman Foster, Richard Rogers en Michael Hopkins. Er worden vooral high-tech kantoorgebouwen en industriegebouwen gebouwd.

In Nederland zijn er vooral high-tech stations en industriehallen gerealiseerd. Er zijn nauwelijks zuivere voorbeelden van deze stroming te vinden. De gebouwen zijn over het algemeen meer ingetogener dan het werk van de collega's in Groot-Brittanië. Zo zijn in de ontwerpen van OD 205, Cepezed en Benthem Crouwel de installaties geïntegreerd in het bouwvolume. Deze architectenbureaus werken vooral aan utilitaire projecten. Cepezed houdt zich onder meer bezig met prefabricage en productontwikkeling. Zwarts en Jansma realiseert veel stadions. Benthem Crouwel ontwerpt veel infrastructuurprojecten, waaronder projecten voor Schiphol en de vier grootste stations in Nederland. Jan Brouwer ontwerpt meer expressieve high-tech gebouwen met tui-constructies in felle kleuren.

Neorationalisme (1975-1990)

Geometrische vormen spelen een hoofdrol in deze stroming. Architecten streven net als bij het rationalisme uit het begin van de 20e eeuw naar een logische en objectieve benadering van het programma van eisen. De stroming zet zich af tegen de kleinschaligheid van het structuralisme en het organisch bouwen. Door Carel Weeber werd dit "nieuwe truttigheid" genoemd. De introductie van de copmuter in de tekenkamer maakt het tekenen van projecten met veel repetitie eenvoudiger. De door Weeber ontworpen Zwarte Madonna is het eerste Nederlandse gebouw dat met de computer is getekend.

Grootschalige gesloten bouwblokken zijn kenmerkend voor de rationele stedenbouwkundige plannen. Deze worden geplaatst op geometrische patronen als grids. Een voorbeeld is het stedenbouwkundig plan voor de Venserpolder door Weeber.

Er wordt in de gebouwen veel gebruik gemaakt van prefab gevelpanelen met een bekleding met tegels. Deze zijn vooral door Weeber veelvuldig toegepast. Deze panelen werden door de Franse architect Emile Aillaud ontwikkeld voor sociale woningbouw in de voorsteden van Parijs.

Postmodernisme (1980-heden)

Een reactie op het modernisme, waarbij de nadruk ligt op de verschijningsvorm. De (klassieke) geschiedenis wordt herontdekt als inspiratiebron voor de architectuur. Een kenmerk is dan ook het gebruik van klassieke elementen, vaak in combinatie met moderne elementen als vliesgevels. De klassieke elementen als gevellijsten, kapitelen en zuilen worden vaak gerealiseerd in prefab beton. Er worden veel postmoderne musea gebouwd. De term postmodernisme is afkomstig van de Franse filosoof Jacques Derrida (1930-2004). Het boek Learning from Las Vegas (1972) van Robert Venturi en Denise Scott Brown speelde een belangrijke rol in de ideeën over het Postmodernisme.

Belangrijke buitenlandse architecten zijn Robert Venturi, Charles Moore, Robert Stern, James Stirling, Ricardo Bofill, Adolfo Natalini, Aldo Rossi, Robert Krier, Michael Graves en Charles Vandenhove. Door de VINEX-wijken Brandevoort bij Helmond en de Haverleij bij Den Bosch is deze stroming in Nederland nog steeds actueel. Deze recente projecten worden door sommigen bij een nieuwe stroming ondergebracht, het "Nieuw Traditionalisme".

Deconstructivisme (1988-2000)

Kenmerken van deze stroming zijn chaotische en gefragmenteerde gebouwen die schots en scheef staan. De ruimtelijk complexe ontwerpen hebben een divers materiaal en kleurgebruik. In het buitenland zijn de belangrijkste architecten Peter Eisenman, Frank Owen Gehry, Coop Himmelb(l)au, Morphosis, Daniel Libeskind, Bernard Tschumi en Zaha Hadid. Enkele architecten laten zich inspireren door het Russische Constructivisme (Leonidov, Melnikov) uit het begin van de twintigste eeuw. De term deconstructivisme is afkomstig van de Franse filosoof Jacques Derrida (1930-2004). Deze stroming is in Nederland nauwelijks vertegenwoordigd.

Neomodernisme (1994-2005)

Stroming die gebruik maakt van dezelfde vormtaal als de moderne stromingen van het begin van de twintigste eeuw: De Stijl en het Functionalisme. De vorm van het gebouw is belangrijk in deze stroming. Ilustratief zijn de citaten van Mecanoo uit het werk van Berthold Lubetkin en Alvar Aalto.

Het materiaal- en kleurgebruik is echter veelzijdiger dan in het functionalisme. Het zogenaamde de-materialiseren wordt niet toegepast, de structuur van materialen mag weer zichtbaar zijn. Zo wordt, in tegenstelling tot het modernisme, regelmatig zichtbaar gebruik gemaakt van baksteen en hout. Typische materialen van de moderne beweging als glazen bouwstenen en stucwerk worden ook gebruikt. Het stucwerk verschijnt niet alleen in het wit, maar ook in pasteltinten.

In Nederland is deze stroming goed vertegenwoordigd. Er werden onder andere neomoderne stadsvernieuwingsprojecten gerealiseerd.

Supermodernisme (1995-heden)

Vervolg van modernistische stromingen als het functionalisme. De neutrale gebouwen die behoren tot deze stroming hebben vaak minimalistische rechthoekige vormen. De gebouwen hebben een gladde huid met een transparante (klimaat)gevel of een semi-transparante doorschijnende gevel. In deze stroming speelt de 24-uurs economie en globalisering een grote rol. De nadruk ligt dan ook op "niet-plaatsen" als luchthavens, hotels en winkelcentra en is minder gericht op woningbouw. Supermodernisme is in feite een soort perfectionering van het modernisme. Soms is dit zelfs letterlijk het geval, functionalistische kantoorgebouwen krijgen een nieuwer eigentijdser uiterlijk.

De stroming is geïntroduceerd door architectuurpublicist Hans Ibelings, die de term overnam van antropoloog Marc Augé. Belangrijke internationale architecten zijn Norman Foster, Dominique Perrault, Herzog & de Meuron en Jean Nouvel.